Geoglify z Nasca – czym są tajemnicze rysunki na pustyni w Peru?

Peru zdumiewa i zachwyca na każdym kroku. Bogactwo przyrody, kultury i historii skondensowane na tym skrawku Ziemi pozwala cieszyć się doznaniami podróżniczymi, jakich nie zaznasz nigdzie indziej. Na liście najbardziej tajemniczych miejsc na świecie od lat figurują słynne geoglify z Nazca, które opiszemy w niniejszym artykule. Jakie są przyczyny ich powstania? Co zrobić, by móc je zobaczyć w pełnej okazałości? Zapraszamy do wspólnej podróży przez tajemnice peruwiańskiej historii!

Zacznijmy od początku — wprowadzenie do kultury Nazca

Aby zrozumieć, czym są rysunki z Nazca, a także poznać genezę powstania tych intrygujących geoglifów, musimy przenieść się 2000 lat wstecz na tereny dolin wyżłobionych przez rzeki Acari i Chincha. To tutaj, na spalonej Słońcem peruwiańskiej pustyni rozwinęła się kultura ludu Nazca, która w niewyjaśnionych okolicznościach zakończyła swoje istnienie na początku VII w. n.e. Do tego czasu zdążyła się jednak rozprzestrzenić m.in na obszar dzisiejszej doliny Pisco i miasta Nazca. Naukowcy przypisują jej miano kultury archeologicznej, co oznacza, że jedynym materiałem do badań i wyróżnikiem tej grupy społecznej są odkopywane w różnych miejscach ruiny. Do najważniejszych stanowisk archeologicznych należą Ocucaje, Cahuachi i Nazca.

Kultura Nazca zyskała światowy rozgłos dzięki rysunkom (tzw. geoglifom) naniesionym na powierzchnię wysuszonej gleby. Archeolodzy spierają się co daty ich powstania. Rozpiętość hipotez jest tak duża, że trudno tutaj o jednoznaczne wnioski. Większość badaczy skłania się do uznania IV i V wieku naszej ery jako najbardziej prawdopodobne okienko czasowe. Ma to związek z odkopaniem drewnianych elementów służących do wytyczenia przebiegu rysunków na ziemi. Nowoczesne metody datowania oparte o pomiary promieniotwórczości pierwiastków pozwalają dość dokładnie określić wiek tych elementów.

Zrozumienie, jak ogromnym wysiłkiem musiało być okupione wytyczenie tych linii, wymaga odniesienia się do twardych liczb. Linie Nazca są zamknięte na polu gigantycznego prostokąta o bokach 35 x 85 km. Na tym obszarze pradawni mieszkańcy zdołali wyrzeźbić 800 linii prostych o długości sięgającej nawet 45 km. Do tego powstało 350 układów geometrycznych. Turyści z całego świata zjeżdżają tutaj, by z lotu ptaka podziwiać przeszło 65 podobizn przedstawicieli fauny i flory o rozmiarze od 50 do 400 metrów.

Rysunki z Nazca — czym są i gdzie ich szukać?

Czas spojrzeć na mapę Peru i sprawdzić, gdzie leżą słynne geoglify. W tym celu musimy zlokalizować miasto Nazca w regionie Ica. Znajduje się ono 450 km na południe od stołecznej Limy. Na słynne rysunki trafisz podążając autostradą panamerykańską (Carretera Panamericana 1S). Powstały one w samym sercu pustyni Pampa Colorada, której skład geologiczny i panujące tu warunki atmosferyczne umożliwiły zachowanie rysunków dla następnych pokoleń. 

Na pustyni Sechura w Peru nie spotkamy typowego, piaszczystego podłoża, lecz warstwę zabarwionych na czerwono kamieni przykrywających jaśniejszą glebę. Warstwa kamienna ma zaledwie 10-20 cm grubości, co sprawia, że dość łatwo ją zedrzeć przy użyciu odpowiednich narzędzi. 

Rysunki z Nazca noszą miano geoglifów właśnie dlatego, że zostały stworzone w glebie o zmiennym składzie mineralnym. Grunt zewnętrzny na płaskowyżu Nazca stanowi jedynie tło dla linii wyznaczających kształt zwierząt i roślin, a także przekazujących określoną wiadomość. 

Za odkrywców peruwiańskich geoglifów uznaje się dwóch lokalnych archeologów: Julio Césara Tello i Toríbio Mejía Xesspe. Ich naukowe ekspedycje nabrały tempa dzięki zastosowaniu samolotów. Zapewne domyślasz się, że słynne rysunki z Nazca są mało widoczne z poziomu gruntu. Dopiero rozwój awiacji przyczynił się do ujawnienia niezwykłych struktur ukazujących ludzkie postaci, rośliny i zwierzęta.

W jakim celu lud Nazca tworzył rysunki na ziemi?

Badanie kultury ludów zamieszkujących Peru w czasach poprzedzających hiszpańską konkwistę jest zawsze obarczone dużym ryzykiem błędów. Naukowcy zmagają się bowiem z konsekwencjami braku źródeł pisanych. Ta sytuacja dotyczy również kultury Nazca i stworzonych przez nią geoglifów. Moglibyśmy w jednym zdaniu zawrzeć odpowiedź na postawione tu pytanie. Trzeba uczciwie przyznać, że tak naprawdę nie wiadomo, dlaczego powstały rysunki z Nazca. Po co zadawać sobie gigantyczny trud żłobienia podobizn, których nikt w tamtych czasach nie był w stanie zobaczyć? Prawdy raczej nigdy nie poznamy. Warto natomiast przyjrzeć się bliżej rozmaitym teoriom, które stanowią próbę wyjaśnienia tej zagadki.

Niektórzy uczeni są zdania, jakoby geoglify tworzono dla zjednania sobie przychylności bogów. Takie teorie propagowali m.in. Alfred Kroeber i Toribio Mejía Xesspe. Sugerowałby to rozmiar rysunków i możliwość ich ujrzenia wyłącznie z powietrza — perspektywy całkowicie niedostępnej dla ówczesnego człowieka. 

Podobizny z Nazca mogły równie dobrze pełnić funkcję kalendarza astronomicznego. Propagatorem tej teorii był amerykański historyk i prekursor gruntownych badań regionu — Paul August Kosok. Jako pasjonat systemów irygacyjnych, uczony przeprowadził szczegółowe mapowanie kilkuset „kanałów” z Nazca, by później całkowicie zmienić własną hipotezę. Zaobserwował, że niektóre z linii idealnie zgrywały się z pozycją Słońca w czasie przesilenia letniego; inne natomiast pokazywały, gdzie padną ostatnie promienie zachodzącej za horyzontem gwiazdy. Według Kosoka, rysunki z Nazca miały pomagać miejscowym w rolnictwie. 

Po śmierci Paula Kosoka w 1959 roku jego teorię rozwijała niemka Maria Reiche. Próbowała wyjaśnić fenomen równoległych, prostych linii. Zdaniem niemieckiej matematyk, wskazywały one położenie konkretnej gwiazdy na nieboskłonie. Przesunięcie ciała niebieskiego korygowano naniesieniem kolejnej linii. 

Istnieje koncepcja mówiąca o tym, że geoglify z Nazca należy interpretować w całościowym kontekście. Być może ich ułożenie stanowi dawną metodę komunikacji lub przekazywania ludowych historii. Nieco mniej prawdopodobną wersję zaproponowali archeolodzy w latach 80. XX wieku. Ich zdaniem lud Nazca tworzył linie dla celów procesji religijnych, aby zyskać obfitość siewu i plonów. 

Na przestrzeni lat nie brakowało bardziej fantazyjnych wyjaśnień powstania rysunków w Nasca. Twórcą jednej z nich jest Erich von Däniken. Ogłosił on, że na płaskowyżu w południowo-zachodnim Peru znajdowało się lądowisko kosmitów, a wzory stworzyli przybysze z dalekiej galaktyki. Na dowód podając fakt, że jeden z rysunków przypomina kosmitę, a niektóre linie do złudzenia przypominają pasy startowe.  Inne ciekawe koncepty to te mówiące, że geoglify Nazca to mapa jeziora Titicaca, boisko do rozgrywania zawodów sportowych, miejsce wojskowych ćwiczeń lub… rytuałów odbywających się pod wpływem halucynogennych roślin.

Rysunki z Nazca — historia odkrycia

Za datę odkrycia geoglifów z Nazca podaje się często rok 1926, kiedy to natrafił na nie amerykański antropolog Alfred Louis Kroeber. Nie przeprowadził on dogłębnych badań, dlatego większość uczonych uznaje za odkrywcę Toribio Mejia Xesspe. Byłoby jednak naiwnym myślenie, jakoby tak wielkie dzieła przed stulecia pozostawały całkowicie ukryte przed wzrokiem miejscowych i przybyszów. W XVI-wiecznych dokumentach hiszpańskich konkwistadorów widnieją zapiski o tajemniczych znakach. Podobne wzmianki można znaleźć w zapiskach podróżników w każdym następnym stuleciu. Z powodu ograniczeń technologicznych i nieprzyjaznego terenu nie byli oni w stanie podać więcej faktów o znalezisku. Ograniczyli się jedynie do zapisania ich istnienia w kronikach.

Jak powstały geoglify z Nazca?

Czas zająć się jedną z najbardziej intrygujących kwestii — jak lud Nazca zdołał stworzyć tak ogromne rysunki? Jakie techniki zostały użyte, aby układać skomplikowane wzory i przedstawiać figury geometryczne na tak rozległej przestrzeni? W przeciwieństwie do wielu innych pytań, w tym przypadku jesteśmy w stanie dość dokładnie odtworzyć sposób działania projektantów i wykonawców. Organizacja przestrzenna wymagała pewnego rodzaju punktów odniesienia i jednostek miary. Naukowcy są zgodni, że słynne linie Nazca powstawały na początku w mniejszej skali, by zostać później odtworzone za pomocą kołków, lin lub gałęzi. Przeniesienie skomplikowanych kształtów wymuszało korzystanie z jednostek miary. Ułożenie szkicu na powierzchni pustyni umożliwiało rozpoczęcie prac związanych z usunięciem wierzchniej, kamiennej warstwy gruntu. 

Kopanie postępowało do momentu odsłonięcia jasnej gliny, po czym robotnicy przesuwali się dalej. Pomimo posiadania przez nich nieskomplikowanych narzędzi, proces żłobienia pojedynczego geoglifu nie zajmował dużo czasu. Szacuje się, że flaming o długości 270 metrów powstał w ciągu 2-3 miesięcy. Pamiętaj jednak, że wszystkie rysunki i linie zajmują powierzchnię kilku tysięcy km2. Dlatego realizacja całego systemu znaków pochłonęła kilka lub kilkanaście stuleci.

Nowoczesne metody badawcze umożliwiają odkrywanie coraz to nowych malowideł. Badacze z japońskiego uniwersytetu Yamagata pod kierownictwem profesora Masato Sakai odsłonili 168 geoglifów w latach 2019-2020. Ich prace koncentrują się obecnie na wdrożeniu analiz AI w celu interpretacji wzorców, struktur i układu wszystkich znaków. Być może sztuczna inteligencja sprawi, że wkrótce uzyskamy jednoznaczne rozwikłanie tajemnicy pochodzenia geoglifów z Nazca.

Jak to możliwe, że geoglify z Nazca zachowały się do naszych czasów?

Nawet jeśli nie uważałeś na lekcjach geografii, jedno słowo powinieneś przytoczyć o każdej porze dnia i nocy. Erozja — siła, która niszczy najtwardsze skały i żłobi monumentalne kaniony. Jak więc wyjaśnić fakt, że zwykłe rysunki na ziemi przez setki lat opierały się działaniu wiatru i wody, pozostając w niemal nienaruszonym stanie?

Wyjaśnienie tej zagadki wymaga głębszego spojrzenia na procesy geologiczne. Po pierwsze — 500 lub 1000 lat w geologii to zaledwie ułamek sekundy. Erozja, choć potężna, potrzebuje znacznie więcej czasu na zmianę ukształtowania terenu.

Po drugie — na pustyni Pampa Colorada, gdzie znajdują się rysunki z Nazca, procesy erozyjne są znacznie osłabione. Roczna ilość opadów nie przekracza tutaj 1 cm. To znacznie mniej niż w słynnej Dolinie Śmierci w USA! Nawet jeśli ten 1 cm wody spadnie w ciągu jednego dnia, tak mała ilość nie wystarczy do zainicjowania powodzi błyskawicznej, która byłaby w stanie rozmyć szczeliny.

Rzeźbotwórcze działanie wody mamy zatem z głowy. A co z wiatrem? Jego siła jest zmitygowana poprzez temperaturę. Wyżłobienia o głębokości 50-60 cm zaburzają ruchy powietrza na skutek tworzenia się poduszki temperaturowej. Chłodniejsze powietrze w dole zostaje uwięzione wśród twardych warstw nagrzanych kamieni, co generuje naturalną barierę przed wiatrem.

Ta zasada działa jednak wyłącznie w miejscach pozbawionych piasku i pyłu. Wiele rysunków z Nazca zostało przykrytych przez różne osady. To właśnie z tego powodu uczeni z uniwersytetu Yamagata wciąż mają przed sobą wiele do odkrycia.ce, że geoglify Nazca to mapa jeziora Titicaca, boisko do rozgrywania zawodów sportowych, miejsce wojskowych ćwiczeń lub… rytuałów odbywających się pod wpływem halucynogennych roślin.

Czy tajemnicze rysunki z Nazca znikną bezpowrotnie?

Linie z Nazca to jedne z najcenniejszych zabytków kultury. Od 1994 roku widnieją na liście UNESCO. Niestety co roku ryzyko ich zniknięcia się zwiększa. Szkodzi im zarówno działalność człowieka, jak i klimat panujący na płaskowyżu. Jeszcze do niedawna w tym regionie liczba opadów wynosiła 1 mm, a przeciętna temperatura 25 stopni, dziś nad płaskowyżem pada coraz częściej, a średnia temperatura jest dużo wyższa. Rodzi to poważne ryzyko utlenienia białego podłoża, co spowoduje zacieranie się linii.

Zagrożeniem dla rysunków jest też pobliska Autostrada Panamerykańska. Jej trasa przecina linie, stwarzając dla nich duże niebezpieczeństwo. Unoszący się z niej pył powoli przykrywa linie i czyni je niewidocznymi. To jednak niejedyne zagrożenia związane z autostradą. Coraz częściej słychać o wypadkach, w których to nieuważni kierowcy ciężarówek wjeżdżają w rysunki. Rysunki niszczone są również przez turystów, którzy chcą się im przyjrzeć z bliska.

Incydent, który na długo zostanie w pamięci, to również wystąpienie z brzegów rzeki Rio Grande de Nazca, który bezpowrotnie zniszczył jeden z geoglifów – ogromną dłoń. Głośno było też o uszkodzeniu rysunków przez uczestników Rajdu Dakar oraz przez organizacje Greenpeace. Ta ostatnia w 2014 roku w ramach protestu ułożyła nieopodal najsłynniejszego z geoglifów – kolibra – wielki napis z żółtych plastikowych liter hasła („Czas na zmianę. Przyszłość jest odnawialna. Greenpeace”). Przekaz adresowany był do uczestników szczytu klimatycznego w stolicy Peru, Limie. Skutkiem akcji było nie tylko nielegalne wejście na teren pomnika historii, ale i pozostawienie na jego ternie licznych śladów.

Aby rysunki Nazca mogły przetrwać, konieczne jest budowanie świadomości wśród turystów odwiedzających to miejsce. Być może twórcy geoglifów w Nazca i Palpa mieli nam do przekazania ważną wiadomość?

Aby zobaczyć rysunki z Nazca – takie jak kondor i pająk, trzeba wzbić się w powietrze w jednej z awionetek startujących z pobliskiego lotniska. Ale o tym opowiemy Wam w kolejnym artykule.

Najbardziej znane geoglify z Nazca

Linii z Nazca jest kilkaset, a kolejne badania ujawniają nowe rysunki. Nie wszystkie rysunki zyskały jednak taką samą sławę. Do najpopularniejszych należą:

• Pająk – 46 metrów długości
• Drzewo – 80 metrów długości,
• Astronauta – 40 metrów długości,
• Iguana – 155 metrów długości,
• Labirynt – 72 metry długości,
• Koliber – 50 metrów długości
• Papuga – 175 metrów długości,
• Papuga Ara – 25 metrów długości,
• Kondor -135 metrów długości,
• Jaszczurka – 180 metrów długości,
• Dłonie – 50 metrów długości,
• Pies -84 metry długości,
• Ptak – 88 metrów długości,
• Kwiat – 124 metry długości,
• Małpa – 110 metrów długości
• Pelikan – 85 metrów długości,
• Czapla – 285 metrów długości,
• Wieloryb – 52 metry długości,
• Ryba – 54 metry długości,
• Spirala – 80 metrów długości.

Zobacz też: Vinicunca – niezwykłe Tęczowe Góry w Peru