Khajuraho [18+]: Świątynie z erotycznymi rzeźbami rodem z Kamasutry w sercu Indii

W Khajuraho (pisane też w spolszczonej wersji Khadźuraho) spotkamy wyrzeźbione w piaskowcu pary kochanków, bogów w namiętnych uściskach i sceny erotyczne, od których rumienią się bardziej nieśmiali turyści.

Tamtejsze świątynie można bez wahania nazwać jednym z najbardziej kontrowersyjnych miejsc w Indiach. Tysiąc lat temu ich ściany ozdobiono scenami przedstawiającymi wyrafinowane pozycje erotyczne. Dlaczego wybrano taki motyw? Jakie tajemnice skrywa Khajuraho – jeden z zabytków z listy światowego dziedzictwa UNESCO?

Khajuraho to kompleks średniowiecznych świątyń hinduskich i dżinijskich znajdujący się w stanie Madhya Pradesh w środkowych Indiach. Pierwotnie w skład zespołu wchodziło aż 85 świątyń, ale do dziś zachowało się jedynie około 20. Ich zewnętrzne ściany pokrywa bogata dekoracja rzeźbiarska.

Erotyczne rzeźby stanowią 10% wszystkich dzieł. Połączenie sacrum i profanum może wywoływać szok u bardziej konserwatywnych turystów, ale początkowe oburzenie szybko ustępuje miejsca fascynacji, ponieważ rzeźbiarze z X-XI wieku stworzyli prawdziwe arcydzieła. Kompozycje scen są przemyślane po najmniejszy detal.

W Indiach znajdziesz wiele innych niezwykłych świątyń. Jedną z nich jest Świątynia szczurów w Deshnoku. 

Do Khajuraho można się dostać z Delhi. Najwygodniejszym środkiem transportu jest samolot, ponieważ oba miasta dzieli ponad 660 kilometrów. Dostępne są również połączenia z Varanasi. Alternatywą dla podróży lotniczej jest pociąg, autobus lub wynajęty samochód z kierowcą.

Będąc w Delhi, koniecznie trzeba się wybrać również na wycieczkę do znajdującego się w pobliskiej Agrze Tadź Mahalu.

Najsłynniejsze rzeźby w Khajuraho przedstawiają akty miłosne osadzone w tantrycznej filozofii. Rzeźby ukazuję rozmaite pozycje seksualne. Niektóre z nich wydają się fizycznie niemożliwe. Być może więc chodziło raczej o symbolikę tych scen niż dosłowną instrukcję wykonania. Można wśród nich również znaleźć zwierzęta podczas aktów seksualnych.

Szczególnie piękne są rzeźby przedstawiające muzyków i tancerzy. Artyści z niezwykłą precyzją oddali gesty, ruchy ciała i instrumenty muzyczne. Po ich dbałości o detale widać, że muzyka i taniec były ważne w kulturze dworskiej dynastii Ćandelów. Na innych rzeźbach możemy zobaczyć sceny z życia codziennego. W tych sytuacjach ludziom towarzyszą zwierzęta, przede wszystkim słonie, konie, lwy, pawie, węże i fantastyczne stworzenia z hinduskiej mitologii.

Erotyczne rzeźby miały najprawdopodobniej funkcję ochronną, dlatego też dzisiaj podziwiamy je przede wszystkim na zewnętrznych ścianach świątyń. Złe duchy nie mogą znieść widoku czystej, duchowej miłości. To jedna z hipotez. Inna sugeruje, że chodziło raczej o edukację seksualną. W średniowiecznych Indiach małżeństwa były aranżowane w bardzo młodym wieku, a młodzi ludzie często nie mieli pojęcia o życiu seksualnym.

Powstała również hipoteza tantryczna. Według niej, aby wejść do świątyni i spotkać się z Bogiem, człowiek musi najpierw przejść przez wszystkie ziemskie doświadczenia. Erotyczne rzeźby na zewnątrz symbolizowały świat zmysłów i materialnych pragnień, które pielgrzym musiał zostawić za sobą, wchodząc do świętego wnętrza.

Erotyczne rzeźby w zespole świątyń w Khajuraho nie były stworzone wyłącznie dla rozrywki lub wzbudzania pożądania. W hinduizmie i tantryzmie seksualność jest postrzegana jako jedna z dróg do osiągnięcia mokszy, czyli wyzwolenia duchowego. Akt seksualny symbolizuje związek przeciwieństw: męskie i żeńskie, Śiwa i Śakti, duch i materia.

Według filozofii tantrycznej energia seksualna (kundalini) jest siłą twórczą wszechświata. Jej świadome wykorzystanie prowadzi do transcendencji i jedności z boskim. W tym świetle sceny erotyczne w Khajuraho są ilustracją głębokich prawd duchowych.

Pytanie o związek Khajuraho z Kamasutrą nasuwa się samo. Nie można jednak powiedzieć, że słynny traktat o sztuce miłości autorstwa Watsjajany inspirował się sztuką na świątyniach, ponieważ powstał między III a V wiekiem naszej ery, co najmniej 500 lat przed rozpoczęciem budowy.

Artyści z dynastii Ćandelów prawdopodobnie znali ten tekst i czerpali z niego inspirację, tworząc swoje kamienne interpretacje opisanych w nim pozycji. Wiele przedstawionych „akrobacji” nie ma jednak odpowiedników w księdze.

Za powstanie niezwykłego zespołu świątynnego odpowiedzialna jest dynastia Ćandelów, która kontrolowała znaczną część środkowych Indii między IX a XIII wiekiem. Ich stolica, Khadźuraho, była jednym z głównych ośrodków kulturalnych i religijnych regionu. Najważniejszymi budowniczymi sanktuariów byli władcy Yaśovarman (925-950), Dhanga (950-1008) i Vidyadhara (1008-1035).

Przedstawiciele dynastii słynęli z hojności wobec hinduistycznych i dżinijskich świątyń oraz patronatu nad sztuką. Wiadomo, że popierali skrajne sekty tantryczne (byli to kapalikowie, kaulowie, kalamukhowie i zwolennicy kultu Sześćdziesięciu Czterech Jogiń) i oddawali się rytuałom o charakterze erotycznym, zwanym mithuna, podczas których następowało zawieszenie obowiązujących norm społecznych.

Najstarsza zachowana świątynia to prawdopodobnie Chaunsat Yogini, zbudowana około 900 roku, a za najmłodszą uważa się świątynię Duladeo z około 1150 roku. Wynika stąd, że kompleks ma ponad 1000 lat. Datowanie sanktuariów jest możliwe dzięki obecnym na nich inskrypcjom. Budowle powstawały stopniowo; poszczególni władcy chcieli przewyższyć swoich poprzedników wspaniałością nowych budowli. 

Po upadku dynastii Ćandelów w XIV wieku Khajuraho stopniowo podupadało, aż w końcu popadło w zapomnienie i stało się opuszczonym kompleksem ruin zarośniętych dżunglą. Wśród współwinnych tego procesu możemy wymienić najazdy muzułmańskie. Sułtanat Delhi systematycznie podbijał hinduskie królestwa i niszczył świątynie. Wraz z najeźdźcami przychodziła nowa religia i kultura.

Izolacja geograficzna zrobiła resztę. Khajuraho znalazło się z dala od głównych szlaków handlowych i pielgrzymkowych, ponieważ te przesunęły się w inne rejony Indii. Świątynie powoli popadały w ruinę i obrastały dżunglą. Dopiero w 1838 roku brytyjski inżynier T.S. Burt „ponownie odkrył” Khajuraho dla świata zewnętrznego. 

Nazwa Khajuraho (Khadźuraho) wywodzi się z sanskrytu. Najszerzej akceptowana teoria łączy nazwę ze słowami khajur (daktyl) i vāhaka (nosiciel). Lokalna legenda opowiada, że na bramie były wyrzeźbione dwa złote drzewa palmy daktylowej. Dzisiaj w Madhya Pradesh nie znajdziemy już daktyli rosnących na drzewach, ale wciąż możemy spróbować pysznych dań kuchni indyjskiej.

Świątynie w Khajuraho są podzielone na trzy główne grupy: zachodnią, wschodnią i południową.

• W grupie zachodniej znajduje się sześć najważniejszych i najlepiej zachowanych świątyń, w tym Kandariya, Mahadeva (Śiwy) i Lakshmana. To tam można zobaczyć najbardziej spektakularne rzeźby erotyczne i najlepsze przykłady architektury stylu Nagara. Żeby obejść całą grupę pieszo, potrzebujemy od 2 do 3 godzin.
• W grupie wschodniej znajdują się przede wszystkim świątynie dżinijskie. Do najważniejszych budynków należą świątynie Ghantai i Adinath. Od grupy zachodniej dzieli ją około 30 minut spacerem lub krótka przejażdżka rikszą.
• Grupa południowa to najmniejszy zespół, w skład którego wchodzi kilka świątyń rozrzuconych na większym obszarze. Wśród nich najważniejsza jest świątynia Duladeo. Ze względu na odległość najlepiej dotrzeć tam rikszą lub wynajętym rowerem.

Do poruszania się między grupami można wynająć rower lub skuter oraz rikszę samochodową albo motocyklową z kierowcą. Są dostępne również zorganizowane wycieczki.

Tak, jeden dzień wystarcza na zobaczenie najważniejszych świątyń Khajuraho, ale żeby faktycznie doświadczyć atmosfery tego miejsca, lepiej jest zostać 2 dni. Oprócz ograniczeń czasowych trzeba też wziąć pod uwagę pogodę (i nie popełniać błędów turystów, którzy zbyt ambitnie planują wędrówki piesze). Klimat w środkowych Indiach między marcem i czerwcem sprawia, że po południu trudno jest zwiedzać ze względu na upał.

Opłata za wstęp do Khajuraho dla obcokrajowców wynosi 600 rupii (około 25 zł). Obowiązuje ona tylko w grupie zachodniej, ponieważ do wschodniej i południowej wejdziemy za darmo. Dodatkowo płatny jest pokaz świateł odbywający się codziennie wieczorem (700 rupii – około 29 zł).

Świątynie w Khajuraho są miejscem kultu religijnego. Choć nie ma rygorystycznych zasad dotyczących ubioru, strój powinien być stosowny. Co to oznacza w praktyce? Panie nie powinny tego dnia zakładać krótkich spódnic, szortów ani głębokich dekoltów – a panowie koszulek na ramiączkach i krótkich spodenek. Stosowny ubiór zakrywa kolana i ramiona.

Robienie zdjęć świątyń jest dozwolone. Podczas zwiedzania zachowuj się z szacunkiem. Nie dotykaj rzeźb. Jeśli jesteś ciekaw historii tego miejsca, przy wejściach do poszczególnych kompleksów znajdziesz licencjonowanych przewodników, którzy oferują wycieczki w języku angielskim, a czasem także w innych językach.

Świątynie w Khajuraho reprezentują jeden z najdoskonalszych przykładów stylu Nagara – północnoindyjskiego stylu architektonicznego, który rozwinął się między VI a XII wiekiem. Wśród jego cech charakterystycznych możemy wskazać kształt wieży głównej, zwany shikhara, który przypomina kukurydzę lub bambusową laskę zakończoną dyskoidalnym elementem amalaka.

Główna wieża świątyni symbolizuje świętą górę Meru – mityczny szczyt będący osią wszechświata w kosmologii hinduskiej. Według tradycji, na górze Meru mieszkają bogowie, a jej wierzchołek dotyka nieba. Z kolei wysokie platformy, na których stoją świątynie, symbolizują pierwotny ocean. To z niego wyłoniła się Ziemia podczas stworzenia świata. Ich masywna konstrukcja ma także praktyczne znaczenie, ponieważ chroni budowlę przed wilgocią i powodziami.

Kompleks w Khajuraho reprezentuje dwie główne religie Indii: hinduizm i dżinizm. Świątynie hinduskie stanowią większość kompleksu. Świątynie dżinijskie znajdują się głównie w grupie wschodniej i są poświęcone tirthankarom – oświeconym nauczycielom tej religii. Najważniejszymi postaciami czczonymi w Khajuraho są Adinath (pierwszy tirthankara) i Parsvanath (dwudziesty trzeci tirthankara).

Świątynie są poświęcone różnym bóstwom lub aspektom bóstwa. Najpopularniejsze są budynki poświęcone Śiwie. Czczony jest głównie w formie lingamu – symbolicznej reprezentacji męskiej energii twórczej. W kilku świątyniach oddaje się cześć Wisznu i jego awatarom. Można też znaleźć budowle poświęcone Surya i Parvati. Oprócz bóstw swoje świątynie mają również tirthankarowie dżinijscy, czyli oświeceni nauczyciele, którzy osiągnęli mokszę (wyzwolenie) i wskazują drogę innym.

Według legendy świątynie w Khajuraho i sama dynastia Ćandelów mają boskie korzenie.

Zgodnie z podaniami, dawno temu żyła piękna brahmanka o imieniu Hemavati, córka kapłana z Waranasi. Pewnej pełni księżyca, gdy kąpała się w rzece, ujrzał ją sam Chandra – bóg księżyca. Oczarowany jej urodą, zstąpił na ziemię, żeby się z nią kochać. Z boskiej miłości narodził się syn Chandravarman.

Hemavati była przerażona pozamałżeńską ciążą i obawiała się samotnego wychowywania dziecka. Żeby ją uspokoić, bóg Chandra obiecał jej, że ich syn stanie się wielkim władcą i zbuduje miasto pełne świątyń. Chandravarman stał się protoplastą dynastii Ćandela, która – jak wiemy – podarowała światu Khajuraho.

Khajurajo odwiedzamy podczas wyprawy krajoznawczej: Indie Express. Jeśli chcesz do nas dołączyć lub dopytać się o szczegóły, wypełnij formularz kontaktowy na stronie.

Atrakcja 1

Opis.